INTRO: 'Een haiku is een en al ogenblikkelijk inzicht in de vergankelijkheid,' is slechts één van de honderdduizend vrijblijvende meningen over haiku's. Wat voor de ene een broodkruimeltje vol poëzie is, is voor een ander een scriptie van duizend pagina's. Elk zijn smaak.

Wel is het duidelijk dat geforceerde 'zeventieners' vaak geen haiku's zijn,  zoals 'kiekjes' geen foto's zijn. Melige versjes doen het uiteraard beter dan de meesterlijke haiku's van Bashô, Busson en Shiki. Misschien omdat mensen nog te vaak uitgaan van gemakzucht? Cultuurpoliticus Jozef Deleu zei ooit: 'De traditionele cultuurverenigingen, die alle zonder uitzondering grote historische verdiensten hebben, teren bijna uitsluitend op wat je niet zonder ironie 'gevestigde on-waarden' zou kunnen noemen...' 

Waarvan akte. Men ondersteunt maatschappelijk helaas nog te weinig het open te staan voor een frisse geest. Vragen naar inhoud en bewuste normering zijn niet ingegeven door moraalridderschap of door een enge zucht naar bevoogding. De afwijzing van de wijze waarop aan publiekswerving wordt gedaan voor de meest triviale maatschappelijke nonsens, is de instap. Waarbij behoudsgezindheid niet het beoogde is. Een kritisch reveil is gewenst: tegendraads waar nodig, maar steeds met langetermijndenken en respect voor het historisch erfgoed.  Ook de haikuwereld moet misschien maar eens leren zichzelf te overstijgen om niet langer te teren op de traditie van de middelmatigheid. Voor één keer gaat het zelfs niet om betoelaging of statutaire invullingen.  Het volstaat de kwaliteit van het gebodene te vergroten. Het potentieel is in Vlaanderen en Nederland onmiskenbaar aanwezig. Het kan dus alle richtingen uit!

Bij haiku's schrijven zijn schrappen en herschikken belangrijk want gericht op inhoud en originele zegging. Of zoals haikuïst Bart Mesotten het stelt: 'Het is een moeilijk genre dat je enkel onder de knie krijgt door hard werken, studeren, vijlen, en zeker: door veel goede haiku's te lezen en te bestuderen.'

Vakmanschap en schrijfvaardigheid volstaan echter niet, er  is ook nood aan verwondering en origineel verwoorden. Het onderwerp van een hedendaagse (westerse) haiku beperkt zich dus niet langer tot de natuur, maar is daar meestal wel aan gelinkt. Er bestaan zelfs boeken met seizoenswoorden, lijsten met gebruiken, voorwerpen, dieren en planten die naar een seizoen verwijzen. Door de verderschrijdende mondialisering (en opwarming van de aarde?) hebben die lijsten  helaas nog weinig zin. Sommigen poneren dat de haiku geen natuurgedicht is maar, gezien zijn link met de seizoenen, eerder een tijdsgedicht is. Over de haiku’s kan men allerlei sterke en technisch onderbouwde stellingen debiteren, maar de tegenspraak is vaak groter dan het gebodene. Volgend leuk verhaaltje over het ontstaan van de haiku verdient een ereprijs:  Japanse boeren namen een lei en krijt mee naar hun rijstvelden. Zo konden ze bij het avondmaal hun familie verhalen over hun waarnemingen. De boeren kwamen er echter snel achter dat hun lei te klein was om alles wat zij mooi vonden op te schrijven... wat eindigde in de 5-7-5 vorm! Hoe verzint men zulke fabels? De lei komt toch uit Europa? En de boeren waren toch ongeletterde mensen?

De haikuïst kan beter op zoek gaan naar momentopnames, eenvoudige waarnemingen, de lichtheid of de volheid van de dingen. Thematisch een erg bredere waaier bestrijken kan, op gevaar af te glijden naar oppervlakkigheid. Onderwerpen als oorlog en vrede kunnen verhitte debatten opleveren die soms aan het doel voorbijschieten wegens: agressief, oorlogszuchtig of platte propaganda. Erotiek heeft ook zijn 'heet' plaat(s)je...

Laat de kenners elkaar maar om de oren slaan met regeltjes en we(e)tjes, de haikuïst volgt toch zijn eigen spoor. Hij doet gewoon zijn ding en kiest hopelijk voor een inhoudelijke invulling om met kennis van zaken, en zonder vrees voor hatelijke opmerkingen, te kiezen voor meer verdieping en een goede literaire invulling om zo voldoening te genereren. Haiku's zijn als dauwdruppels: elke dag weer kortstondig aanwezig maar altijd schitterend en vol licht.

De haiku een enge katholieke, vrijzinnige of Zen-achtige inhoud meegeven verarmt meestal het universele karakter van de haiku en degradeert vaak de haiku tot een schim van zichzelf. Pakweg de 'Hymne à la matière' van Pierre Teilhard de Chardin  of  'La Divina Commedia' van Dante Alighieri als instap gebruiken voor haikuachtige hertalingen getuigt waarschijnlijk niet van veel bescheidenheid, al kan een mens zich vergissen. Maar goed, uiteindelijk is niemand  verplicht deze (on)dingen te lezen. Kritische zin heeft gelukkig niets met 'papenvreterij' te maken.

Ook emotionele en melige inkleuringen over leestekens, kinderen, kleinkinderen en huisdieren garanderen geen geslaagde haiku’s, al staat het iedereen vrij 'leuke' zeventieners over familiefeestjes te schrijven.

De haiku vraagt niet om de emotie(s) van de auteur maar wel op de weergave van emotie(s) opgeroepen door 'slimme' observatie(s). Met andere woorden: de authentieke weergave van een opgeroepen emotie is belangrijker dan de subjectieve waarneming op zich. De haiku bestaat uit verdichte werkelijkheid. In de beste Zen-traditie is de haiku door zijn eenvoud en strakke vormgeving zo concreet dat deze in feite niet te vangen is binnen een abstracte ontleding. De haiku is een vingerhoed vol emotie, waarin weinig ruimte is voor ontledingen en benaderende omschrijvingen. 

HAIKU BEGRIPPEN:

Aantal lijnen: Oorspronkelijk was een haiku de eerste aanzetstroof (hokku) voor een koppelgedicht (renga). In Japan schrijft men de haiku vaak in één verticale regel. In het Westen koos men voor  drie regels, met een verdeling in ongeveer  5-7-5 lettergrepen. Minder kan, meer is ongebruikelijk. De haiku is daardoor niet zomaar een klein gedicht in drie lijnen met 5-7-5 lettergrepen elk. Een haiku kan elke lengte hebben tussen enkele tot zeventien syllaben. Maar goed, verwondering en een kinderlijke verbazing zijn belangrijker dan haarklieverij over de vorm. Vergeet niet dat westerse lettergrepen langer zijn dan Japanse ‘moren’. Men kiest daardoor meer en meer voor een afwijkende vorm, tussen de 12 en 17 lettergrepen. Het aantal lettergrepen dat je kan uitspreken in één ademtocht zou de natuurlijke lengte van de haiku bepalen... maar de ene heeft een grotere mond dan de andere. Dus...   

Al te zeer vasthouden aan dit vormelijk stramien zorgt voor steriele ‘zeventieners’ met veel verplicht gedoe over: de 'juxtapositie' van twee delen van de haiku. Een haiku drukt, in zijn klassieke vorm, een ogenblikservaring uit. Soms gelinkt aan Zen met volgende overwegingen: ‘Als alles gezegd is over wat een haiku zou kunnen zijn, zal de haiku zelf aan het woord komen om lachend elke uitleg te ontkennen. Wat vloeibaar is kan met geen schepnet gevangen worden. De menselijke geest zal steeds achter de haiku aanhinken omdat de haiku vluchtig is, ijl en transparant, maar vooral niet te benoemen. Laat het haiku-vers in drie regels voor zichzelf spreken, en de haiku zal zwijgen en glimlachen.’ In de moderne vorm of ‘westerse haiku’ wordt daar steeds meer van afgeweken waardoor het keurslijf van de al te rigide vorm vervalt.  

Seizoenwoord of Kigo: Belangrijk in de Japanse haiku is het gebruik van een woord, waaruit het seizoen blijkt waarin de haiku zich situeert, al komt de seizoenloze haiku ook steeds meer voor in Japan. Haiku focust op de natuur (seizoenswoord: kigo) dus ook op de mens en zijn rituelen, en is omschreven als het maximum samenballen van observaties met een minimum aan woorden. Minder is  mooi ?

Snijwoord: De cesuur tussen de twee delen valt na de eerste of de tweede regel. Deze tweedeling bestaat uit een bovenstrofe en een onderstrofe.  Al of niet in 17 lettergrepen, al dan niet met een seizoenswoord (kigo). Sommige haikuïsten doen gemakshalve altijd moeilijk... Typisch  voor Japan zijn de zogenaamde snijwoorden zonder inhoudelijke betekenis, die sterk de gevoelswaarde of toon van het gedicht bepalen. Wij  gebruiken gedachtestreepjes, puntjes of een uitroepteken. Veel haikuïsten gebruiken interpunctie noch hoofdletters maar dat is een persoonlijke keuze waar kniesoren toch een kluif aan hebben.

Natuur: Een gangbare opvatting is dat in een haiku de natuur, of iets uit de natuur, centraal staat. Vermits de mens ook natuur is kan een welles-nietes discussie meteen van start gaan. Een haiku laat zich door het hart schrijven, niet door het brein. De haikudichter (haikuïst) laat weg, de lezer vult in!  

Geen metaforen of personificatie: Beeldspraak en personificatie leiden snel tot verspilling van woorden. Dit zijn ongewenste stijlfiguren.  Al bij al is de haiku het resultaat van nauwkeurig waarnemen en niet van perfide taalspelletjes of ego-tripperij. Wimpers als vlindervleugels horen eerder thuis in het surrealisme.

Alliteraties: kunnen een zeldzame keer voor een verhoogde klankrijkdom zorgen maar evenzeer voor verhoogde meligheid die doet denken aan de voorspelbare titels van Suske en Wiske... Snorrende snorren, briesende bruiden, kwaaie kwieten en zingende zwammen gaan niet goed samen met uitgebalanceerde haiku's.

Geen waardeoordeel: Woorden  die een waardeoordeel of gevoelswaarde uitdrukken (vb. mooi, fraai, enz.), worden vermeden. De logische instap bestaat niet uit emotie's benoemen maar ze oproepen.

Geen rijm:  In principe wordt rijm in  een haiku uitgesloten. Alliteraties en klinkerherhalingen kunnen eventueel wel, mits spaarzaam gebruikt.

Haikublog: Nu zowat iedereen zijn eigen blog heeft, van sigarenbandjes tot poppenverzamelingen zijn er vanzelfsprekend ook middelmatige haikublogs, soms met de meest  melige invullingen. Oprichters van die forums waar men zijn huisvlijt in zeventien lettergrepen aan het oordeel van anderen kan voorleggen zijn vaak aan de betuttelende kant. De redactie of wat daar voor doorgaat zit vol grote ego's met erg lange teentjes zodat machtsmisbruik  voorkomt. Met stuurt je arrogante mails, blaft je toe wat mag en niet mag en wijzigt om de haverklap de huisregels zeker als een discussie al eens wat uitwaaiert, dan zijn censuur en de snoeischaar legio. Niet echt aanraders voor wie het haikuverhaal ernstig neemt. Uitzonderingen bevestigen de regel.

Haikumoment: Een conservatieve opvatting stelt dat aan een haiku een authentieke waarneming ten grondslag moet liggen, het zogenaamde haikumoment. Deze regel is niet van Japanse oorsprong, maar in het Westen ontstaan.

Afwezigheid van de dichter: de  dichter ontbreekt meestal in de waarnemingen, de ik-vorm wordt vermeden. Dat de auteur nooit in een haiku mag voorkomen als de eerste persoon van het vervoegde werkwoord, is uiteraard onzin. Alleen kan de ik-vorm soms navelstaarderig overkomen. Een haiku als ego-trip is niet het beoogde.

Schrijfwijze: Vlaanderen  is rijk aan folklore, dus wordt 'haiku'  soms ook als 'haikoe' geschreven, wat internationale contacten en wereldwijde communicatie via internet in de weg kan staan.  Uiteindelijk draait alles om inhoud en niet om al of niet geregistreerde benamingen. Pennenstrijd noch apologetiek zijn hier aan de orde. Volg gewoon de van Dale en/of het Groene boekje. Idem voor de tussen-n.

Haikukernen: regionaal zijn in Vlaanderen en Nederland slechts een twintigtal haikukernen actief, met een eerder beperkt aantal leden die elkaar op geregelde tijdstippen ontmoeten om elkaars  versjes te bespreken. Kritische aan- en opmerkingen zijn uiteraard gewenst, maar niet iedereen beschikt over eenzelfde taalgevoel of relativerend vermogen. Modderworstelen is er gelukkig niet bij al bestaan hier en daar  wel doorgroeiteentjes.

Kern in West-Vlaanderen: DE FLUWEELBOOM

Haikukernen kalven blijkens recent opgevraagde cijfers verder af. Onze samenleving is namelijk steeds minder gericht op het verenigingsleven. Was er te lang sprake van nepotisme, vriendjespolitiek en ouwe-jongens-krentenbrood?  Als een Canadese journaliste, tijdens een interview voor het Franse tijdschrift ‘Gong’, vraagt naar het Nederlandstalige haikuwereldje moet er eerlijkheidshalve en in alle bescheidenheid op gewezen worden dat de sien hier ‘waarschijnlijk’ te klein is om van een heus ‘wereldje’ te gewagen. Een andere voorstelling van zaken doet de waarheid geweld aan. Binnen het hele Nederlands taalgebied zijn er trouwens (kwalitatieve invullingen buiten beschouwing gelaten) hooguit een paar honderd actieve haikuïsten. Wat op 22 miljoen inwoners (6 miljoen Vlamingen en 16 miljoen Nederlanders) niet echt een succes is. Dat belet niet dat een schitterend tijdschrift uitgegeven wordt:  VUURSTEEN is gewijd aan haiku's en tanka's. Het verschijnt om de drie maanden. Heeft u interesse?  Contacteer dan: Ferre Denis. Haikoe Centrum Vlaanderen Sporthalplein 201, 2610 Wilrijk. Voor Nederland, contacteer Ben  van 't Land.

Gelegenheidshaiku's: Gelegenheidshaikuïsten en dorpskranten hebben iets met elkaar. Tenenkrullende rijmelarij en zeldzame pareltjes zorgen voor de nodige (?) bladvulling. Leerzaam ! Bij huwelijksfeesten en verjaardagen wil de vlijtige debutant-haikuïst ook wel eens drie lijntjes neerpennen. Ook bij rouwverwerking kan de haiku wel eens een reflectie aanreiken. De kwaliteit blijft variabel. Vanzelfsprekend hebben dergelijke tekstjes soms maar een vluchtige waarde. De gelegenheidshaiku is vrijblijvend van karakter. Te vaak denkt men nog dat het aanhouden van de vijf-zeven-vijf-snijlijn in een fraai zinnetje, liefst met rijmwoorden, ook meteen een haiku zal opleveren. Maar ook dat behoort tot de mogelijkheden, er is terzake een polarisatie aan de gang. Een boeiend verschijnsel dat om opvolging vraagt. Enkele dwaze gewoontes slopen binnen in het haiku schrijven, wie zich al te fanatiek toelegt op het behouden van het 5-7-5 stramien laat zich vaak  verleiden tot het gebruik van nietzeggende woorden om toch maar het juiste (?) aantal lettergrepen neer te kunnen pennen (de zwarte merel, de koude sneeuw, de natte regen, enz.) Jerom uit Suske en Wiske achterna? Sommige schrijvers hanteren zelfs een telegramstijl waardoor veel lidwoorden sneuvelen en sprake is van manifeste taalverloedering. Nog andere hanteren een beeldspraak die onnozel aandoet (bv: Een treurwilg grijpt met hangende armen.... Een afsluithek dat de hemel tart...) Een haiku schrijven blijft achter alles een literaire bezigheid, al zit daar helaas soms de klad in. Het blijft mensenwerk. Wie zonder honden is werpe het eerste been!?

Haikuwedstrijden: Sommige plaatselijke kranten, van onder en boven de Moerdijk, bieden in navolging van Japanse kranten haikuhoekjes en haikuforums aan. Zij het soms met criteria die de toets van de kritiek niet kunnen doorstaan. Nogal wiedes waar het accent ligt op lezersaantallen en niet op een kwalitatief aanbod of invulling van haiku's. Wie na publicatie van zo'n duizend versjes naar de mening van zijn lezers hengelt kan die ook krijgen. Ongezouten waar nodig, zij het soms met wat (milde) ironie. Met excuses voor wie dat anders mocht ervaren. Meningen zijn er in een democratie nu eenmaal om vrij te uiten. Bovendien onstaan er alleen maar vonken waar geketst wordt. 

Recenseren, met een korreltje zout: Wat een kritische lezer(es) afwijst is niet noodzakelijk een vorm van zich elitair afzetten tegen wat niet bevalt of van een neerbuigende kijk op anderen. Neen, smaken verschillen, zo simpel is dat! Kwaliteit is best een minimumvereiste, hoe subjectief ook. Ordinaire rijmelarij of puberale versjes kunnen nooit haiku's zijn. Maar dat kan een nuchter denkend mens wel relativeren, er bestaan nu eenmaal verschillende invullingen en percepties. Die al of niet respecteren is een persoonlijke keuze, scheldpartijen en verkrampte reactie's getuigen daarbij niet van veel maturiteit, maar dat is onbelangrijk.

Een tijdlang recenseerde ondergetekende haiku's, zelfs ongevraagde zendingen. Maar dat beviel niet echt meer, wegens een teveel aan wrevel en onredelijke reactie's op de duidelijke taal bij het antwoorden. Nogal wiedes dat onheuse opmerkingen over hoe met kritiek en gedichtjes van anderen om te gaan, niet hoeven gepikt te worden.  Opgeheven vingertjes en neerbuigende taal hoeven niet zo nodig.  Een gezond mens moet namelijk niks, tenzij zijn ding doen zolang hij daar de puf en de 'goesting' voor heeft. 

Dus is de huidige optie, met ingang van vandaag:  geen ongevraagde versjes meer recenseren, tenzij daar overleg  aan voorafgaat zonder zich aan wie dan ook te 'moeten' verantwoorden. 

Wie recenseert is namelijk aan niemand schatplichtig. Wat of hoe men iets invult gebeurt onafhankelijk en zonder betutteling. Voor een voorschrift tegen puistjes raadpleegt men een dokter, inzake haiku’s raadpleegt men waar nodig bevriende haikuïsten. Liefst zij die, niet toevallig, over een portie gezond verstand, gevoel voor humor en dus relativerend vermogen beschikken. Zeker indien deze achtbare kuyu’s ook nog de nodige expertise in huis hebben. Iets wat ik zelf niet eens claim.  Wie minder goede versjes schrijft is uiteraard geen misdadiger die voor een 'vierschaer' moet verschijnen, net zoals een beetje recensent geen ploert is.

Het is al te gemakkelijk en zelfs intellectueel oneerlijk, zowel voor een recensent als voor een auteur, van uit te pakken met spot en sarcasme als een of andere beoordeling niet aan de verwachtingen voldoet.

Terughoudendheid in de formulering van een beoordeling,  is gelukkig geen regel. Wie versjes voorlegt ter beoordeling moet gefundeerde kritiek kunnen verdragen. Tot nader inzicht lijkt iedereen wel in staat de uitgezette krijtlijnen te relativeren.  Recht voor de raap zijn is nog geen kontknijperij. Al opperde  iemand dat een recensent er moet voor  oppassen dat hij het plezier van de mensen niet vergalt. Willen 'die mensen' dan ook de goedheid hebben het plezier van een recensent niet te vergallen? Na meer dan twintig jaar recenseren blijft één iets overeind: gelijk oversteken aub... Van recensenten een soort waterdragers maken kan ook niet. Iemand die links, en vooral rechts, bemoedigende commentaar geeft maar wel uitkijkt dat hij niet op de doorgroeiteentjes gaat staan kan beter sardientjes inblikken en dus passen voor een wat kruiperige houding.

Elk mens heeft werk genoeg met de eigen tekortkomingen en blunders. Dan maar de ongevraagde versjes ter finale beoordeling doorgeven aan een of ander forum? Geen denken aan want ondergetekende  postuleerde nooit om een doorgeefluik te worden of als een gewillig slaafje op te draven. Met alle haikunezen maar niet met den dezen! Deze jongen neemt haiku's ernstig en dat moeten anderen ook maar doen. Zoniet kan de 'delete-knop' goed werk leveren en verzuring tegengaan.

De afbouw van het recenseren zou wel eens een goede stap kunnen zijn richting: afbouwen van oordelen van wat subjectief is. Niks staat vast en alles staat vast. De paradox bestaat ook de eerlijke uitspraak: ‘Ik weet het niet.’ De koan van Hisamatsu zegt:  ‘Niks werkt, wat ga je doen?’ Wie meent haiku’s te schrijven moet dat maar doen. Mijn oordeel is daarbij volkomen overbodig.

Nog één bijkomende reflectie, wie een inburgeringscursus volgde om zich te integreren in de Vlaamse of Nederlandse samenleving kan een vette kluif hebben aan het verdeelde en tegensprekelijke haikuwereldje. Het blijft echter boeiend mensenwerk waarbij veel ego's meespelen... Le choc des idées jaillit la lumière?’